Ana içeriğe atla
Kıymetli Madenlerden Biri: Veri
Bu sayfada

Bugün bir televizyon aldığınızda teknik özellikler listesi size panelden, yenileme hızından ve işlemciden bahseder. Muhtemelen bahsetmediği şey, pek çok akıllı televizyonun ekranda ne olduğunu tanıyıp bunu geri raporlayabilmesidir. 2017'de ABD'li üretici Vizio, milyonlarca televizyondan sahiplerinin rızası olmadan izleme verisi topladığı suçlamalarını kapatmak için 2,2 milyon dolar ödemeyi kabul etti. Bir üretici için insanların ne izlediğini, ne kadar izlediğini ve ne zaman kapattığını bilmek, donanımdan elde ettiği kârdan daha değerli olabiliyor.

Aynı alışveriş kullandığımız teknolojinin çoğunun altında yatıyor. Telefon, otomobil, akıllı saat ve akıllı hoparlör yaptıkları işte çok başarılı; neredeyse hepsi aynı zamanda onları kullanan kişi hakkında kesintisiz bir veri akışı da üretiyor. Bu yazı o akış hakkında.

Veri neden bu kadar değerli hâle geldi?

1. Her veri parçası gerçekten yaşanmış bir şeyin kaydıdır

Bir tıklama, bir satın alma, eve dönerken izlediğiniz yol, gece saat üçte ölçülen bir nabız: her biri belirli bir kişiye, yere ve âna bağlı. Bunları istediğinizde yeniden üretemezsiniz, büyük ölçekte inandırıcı biçimde uyduramazsınız da. Değerleri buradan geliyor. İnsanların söylediklerini ya da bir anketin tahmin ettiğini değil, gerçekte ne yaptıklarını anlatıyorlar.

2. Yapay zekâ ancak verisi kadar iyidir

Makine öğrenimi modelleri tamamen örneklerden öğrenir. Zayıf, dar ya da önyargılı veriyle eğitilmiş bir model, algoritması ne kadar zekice olursa olsun zayıf, dar ya da önyargılı kararlar verir. Temiz, çeşitli ve temsil gücü yüksek veriyle aynı teknikler taramalarda kanserin daha erken fark edilmesine, insanların gerçekten sevdiği müziklerin önerilmesine ve otomobillerin çarpışmalardan kaçınmasına yardım eder. Bir modele normalin neye benzediğini ve neyin işaretlenmesi gerektiğini öğreten şey veridir. Veri yoksa öğrenme yok; öğrenme yoksa "zekâ" da yok.

3. İnsanlara dair veri en değerli olanıdır

Bir makinenin sensör ölçümleri işe yarar. İnsanlara dair veri ise, yani ne satın aldıkları, nereye gittikleri, gece geç saatte ne aradıkları, çok daha değerlidir; çünkü neredeyse her işletme ve kamu hizmeti nihayetinde insanlara hizmet etmek için var. Rızayla toplanıp özenle ele alındığında sağlık eğilimlerini gösterir, karşılanmamış ihtiyaçları ortaya çıkarır ve hizmetleri iyileştirir. Özensizce kullanıldığında ise tarif ettiği insanları yönlendirmek için kullanılabilir.

Yeni petrolden fazlası

"Veri yeni petroldür" sözü genellikle 2006'da İngiliz matematikçi Clive Humby'ye atfedilir; 2017'de de The Economist, verinin dünyanın en değerli kaynağı olarak petrolü geride bıraktığını yazdı. Benzetme bir noktaya kadar doğru. Ham petrol gibi ham veri de işlenmeden pek değer taşımaz ve devasa sektörleri besler.

Ama farklar daha önemli. Petrol yaktığınızda biter; veri ise tekrar tekrar, aynı anda birçok kişi tarafından kullanılabilir. Petrol rezervleri azalırken veri her saniye büyümeye devam eder. Başlıktaki benzetmeyi bu yüzden daha çok seviyorum. Altın ya da gümüş gibi veri de insanların peşinden kazdığı, işlediği ve sakladığı bir şey; ama bir madenin aksine hiç aşınmıyor.

Aynı zamanda bir tür dil hâline geldi. Telefonunuzun işe gidiş yolunu ne zaman önereceğini öğrenmesi, bir müzik uygulamasının akşamınıza uyan bir liste hazırlaması, bir uyku takipçisinin geç saatte içtiğiniz kahveden sonra daha kötü uyuduğunuzu fark etmesi hep bu dil sayesinde. Üstelik bizi tarif ettiği için, kendimizi tanımamızın da giderek daha önemli bir yolu oluyor: o olmadan asla fark etmeyeceğimiz kendi davranış örüntülerimizi gösteriyor.

İşin etik boyutu

Bütün bunlar yalnızca teknik olmayan sorular doğuruyor. Her gün ürettiğiniz verinin sahibi kim: siz mi, cihaz üreticisi mi, yoksa uygulama mı? Ne kadar süre saklanmalı, kime satılabilir? Hakkınızda neler toplandığını görebilir, silinmesini isteyebilir misiniz?

Yasalar bu soruların bir kısmını cevaplamaya başladı. Türkiye'de 2016'dan beri yürürlükte olan Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve 2018'den beri uygulanan Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR), insanlara kişisel verilerini görme, düzeltme ve sildirme hakkı tanıyor. Ama yasalar yavaş, teknoloji hızlı ilerliyor; bu yüzden pek çok şey hâlâ şirketlerin nasıl davranmayı seçtiğine ve kullanıcıların ne kadar dikkat ettiğine bağlı.

Hedef, verinin tarif ettiği insanlara saygı duyan ve veriyi onları yönlendirmek ya da sömürmek için değil, onlara yardım etmek için kullanan bir dijital gelecek olmalı.

Kıymetli bir kaynak

Veriyi arka plan gürültüsü, bulutta bir yerlerde uçuşan sayılar olarak düşünmek kolay. Gerçekte bugünün dijital hayatının üzerine kurulduğu malzeme; insan deneyimi ile makinelerin anlayabildikleri arasındaki köprü. Önümüzdeki yıllarda en çok önem taşıyacak teknolojiler, yapay zekâdan akıllı şehirlere kadar, ne kadar veriye sahip olduğumuza, bu verinin ne kadar iyi olduğuna ve ne kadar sorumlu kullanıldığına bağlı olacak.

Yani bir dahaki sefere telefonunuz yüzünüzü tanıyıp kilidi açtığında ya da asistanınız her zamanki kahve siparişinizi hatırladığında, bunun sihir olmadığını hatırlayın. Bu, çağımızın en kıymetli madenlerinden biri: veri.

Paylaş

İlgili yazılar

Yorum Yapın

Yorumunuz gönderildi. Teşekkürler!

Yorumlar